MyWhatever.com/sanskrit logo

Sanskrit Resources > Triṁśikā > Source text
Introduction | Abbreviations | Variant Readings | Vocabulary | Recordings

Verse: 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 | 26 | 27 | 28 | 29 | 30 |

Source text

This UTF-8 version of the source text is based on a comparison of variant readings found in the following print sources:

॥ atha triṁśikāvijñaptikārikāḥ ॥

आत्मधर्मोपचारो हि विविधो यः प्रवर्तते ।
विज्ञानपरिणामो ऽसौ परिणामः स च त्रिधा ॥ १ ॥

ātmadharmopacāro hi vividho yaḥ pravartate ।
vijñānapariṇāmo 'sau pariṇāmaḥ sa ca tridhā ॥ 1 ॥


Proofed to here

विपाको मननाख्यश्च विज्ञप्तिर्विषयस्य च ।
तत्रालयाख्यं विज्ञानं विपाकः सर्वबीजकम् ॥ २ ॥

vipāko mananākhyaśca vijñaptirviṣayasya ca ।
tatrālayākhyaṁ vijñānaṁ vipākaḥ sarvabījakam ॥ 2 ॥

असंविदितकोपादिस्थानविज्ञप्तिकं च तत् ।
सदा स्पर्शमनस्कारवित्संज्ञाचेतनान्वितम् ॥ ३ ॥

asaṁviditakopādisthānavijñaptikaṁ ca tat ।
sadā sparśamanaskāravitsaṁjñācetanānvitam ॥ 3 ॥

उपेक्षा वेदना तत्रानिवृत्ताव्याकृतं च तत् ।
तथा स्पर्शादयस्तच्च वर्तते स्रोतसौघवत् ॥ ४ ॥

upekṣā vedanā tatrānivṛttāvyākṛtaṁ ca tat ।
tathā sparśādayastacca vartate srotasaughavat ॥ 4 ॥

upekṣā vedanā tatrānivṛtāvyākṛtaṁ ca tat |

tathā sparśādayas tacca vartate srotasaughavat ||4|| double check this verse

तस्य व्यावृत्तिरर्हत्वे तदाश्रित्य प्रवर्तते ।
तदालम्बं मनोनाम विज्ञानं मननात्मकम् ॥ ५ ॥

tasya vyāvṛttirarhatve tadāśritya pravartate ।
tadālambaṁ manonāma vijñānaṁ mananātmakam ॥ 5 ॥

क्लेशैश्चतुर्भिः सहितं निवृताव्याकृतैः सदा ।
आत्मदृष्ट्यात्ममोहात्ममानात्मस्नेहसंज्ञितैः॥ ६ ॥

kleśaiścaturbhiḥ sahitaṁ nivṛtāvyākṛtaiḥ sadā ।
ātmadṛṣṭyātmamohātmamānātmasnehasaṁjñitaiḥ ॥ 6 ॥

kleśaiścaturbhiḥ sahitaṁ nivṛtāvyākṛtaiḥ sadā |

ātmadṛṣṭyātmamohātmamānātmasnehasaṁjñitaiḥ ||6||double check this verse

यत्रजस्तन्मयैरन्यैः स्पर्शाद्यैश्चार्हतो न तत् ।
न निरोधसमापत्तौ मार्गे लोकोत्तरे न च ॥ ७ ॥

yatrajastanmayairanyaiḥ sparśādyaiścārhato na tat ।
na nirodhasamāpattau mārge lokottare na ca ॥ 7 ॥

द्वितीयः परिणामो ऽयं तृतीयः षङ्विधस्य या ।
विषयस्योपलब्धिः सा कुशलाकुशलाद्वया ॥ ८ ॥

dvitīyaḥ pariṇāmo 'yaṁ tṛtīyaḥ ṣaṅvidhasya yā ।
viṣayasyopalabdhiḥ sā kuśalākuśalādvayā ॥ 8 ॥

dvitīyaḥ pariṇāmo 'yaṁ tṛtīyaḥ ṣaḍvidhasya yā |

viṣayasyopalabdhiḥ sā kuśalākuśalādvayā ||8||double check this verse

सर्वत्रगैर्विनियतैः कुशलैश्चैतसैरसौ ।
संप्रयुक्ता तथा क्लेशैरुपक्लेशैस्त्रिवेदना ॥ ९ ॥

sarvatragairviniyataiḥ kuśalaiścaitasairasau ।
saṁprayuktā tathā kleśairupakleśaistrivedanā ॥ 9 ॥

sarvatragairviniyataiḥ kuśalaiścaitasairasau |

samprayuktā tathā kleśairupakleśaistrivedanā ||9||double check this verse

आद्याः स्पर्शादयश्छन्दाधिमोक्षस्मृतयः सह ।
समाधिधीभ्यां नियताः श्रद्धाथ ह्रीरपत्रपा ॥ १० ॥

ādyāḥ sparśādayaśchandādhimokṣasmṛtayaḥ saha ।
samādhidhībhyāṁ niyatāḥ śraddhātha hrīrapatrapā ॥ 10 ॥

अलोभादि त्रयं वीर्यं प्रश्रब्धिः साप्रमादिका ।
अहिंसा कुशलाः क्लेशा रागप्रतिघमूढयः॥ ११ ॥

alobhādi trayaṁ vīryaṁ praśrabdhiḥ sāpramādikā ।
ahiṁsā kuśalāḥ kleśā rāgapratighamūḍhayaḥ ॥ 11 ॥

alobhāditrayaṁ vīryaṁ praśrabdhiḥ sāpramādikā |

ahiṁsā kuśalāḥ kleśā rāgapratighamūḍhayaḥ ||11||double check this

मानदृग्विचिकित्साश्च क्रोधोपनहने पुनः ।
म्रक्षः प्रदाश इर्ष्याथ मात्सर्यं सह मायया ॥ १२ ॥

mānadṛgvicikitsāśca krodhopanahane punaḥ ।
mrakṣaḥ pradāśa irṣyātha mātsaryaṁ saha māyayā ॥ 12 ॥

mānadṛgvicikitsāśca krodhopanahane punaḥ |

mrakṣaḥ pradāśa īrṣyātha mātsaryaṁ saha māyayā ||12||double check this

शाठ्यं मदो ऽविहिंसा ह्रीरत्रपा स्त्यानमुद्धवः ।
आश्रद्ध्यमथ कौशीद्यं प्रमादो मुषिता स्मृतिः ॥ १३ ॥

śāṭhyaṁ mado 'vihiṁsā hrīratrapā styānamuddhavaḥ ।
āśraddhyamatha kauśīdyaṁ pramādo muṣitā smṛtiḥ ॥ 13 ॥

śāṭhyaṁ mado'vihiṁsā hrīratrapā styānamuddhavaḥ |

āśraddhyamatha kausīdyaṁ pramādo muṣitā smṛtiḥ ||13||double check this

विक्षेपो ऽसंप्रजन्यं च कौकृत्यं मिद्धमेव च ।
वितर्कश्च विचारश्चेत्युपक्लेशा द्वये द्विधा ॥ १४ ॥

vikṣepo 'saṁprajanyaṁ ca kaukṛtyaṁ middhameva ca ।
vitarkaśca vicāraścetyupakleśā dvaye dvidhā ॥ 14 ॥

पञ्चानां मूलविज्ञाने यथाप्रत्ययमुद्भवः ।
विज्ञानानां सह न वा तरङ्गाणां यथा जले ॥ १५ ॥

pañcānāṁ mūlavijñāne yathāpratyayamudbhavaḥ ।
vijñānānāṁ saha na vā taraṅgāṇāṁ yathā jale ॥ 15 ॥

मनोविज्ञानसंभूतिः सर्वदासंज्ञिकादृते ।
समापत्तिद्वयान्मिद्धान्मूर्छनादप्यचित्तकात् ॥ १६ ॥

manovijñānasaṁbhūtiḥ sarvadāsaṁjñikādṛte ।
samāpattidvayānmiddhānmūrchanādapyacittakāt ॥ 16 ॥

manovijñānasaṁbhūtiḥ sarvadāsaṁjñikādṛte |

samāpattidvayānmiddhānmūrcchanādapyacittakāt ||16||double check last line

विज्ञानपरिणामो ऽयं विकल्पो यद्विकल्प्यते ।
तेन तन्नास्ति तेनेदं सर्वं विज्ञप्तिमात्रकम् ॥ १७ ॥

vijñānapariṇāmo 'yaṁ vikalpo yadvikalpyate ।
tena tannāsti tenedaṁ sarvaṁ vijñaptimātrakam ॥ 17 ॥

सर्वबीजं हि विज्ञानं परिणामस्तथा तथा ।
यात्यन्योन्यवशाद्‌ येन विकल्पः स स जायते ॥ १८ ॥

sarvabījaṁ hi vijñānaṁ pariṇāmastathā tathā ।
yātyanyonyavaśād yena vikalpaḥ sa sa jāyate ॥ 18 ॥

कर्मणो वासना ग्राहद्वयवासनया सह ।
क्षीणे पूर्वविपाके ऽन्यद्विपाकं जनयन्ति तत् ॥ १९ ॥

karmaṇo vāsanā grāhadvayavāsanayā saha ।
kṣīṇe pūrvavipāke 'nyadvipākaṁ janayanti tat ॥ 19 ॥

येन येन विकल्पेन यद्यद्‌ वस्तु विकल्प्यते ।
परिकल्पित एवासौ स्वभावो न स विद्यते ॥ २० ॥

yena yena vikalpena yadyad vastu vikalpyate ।
parikalpita evāsau svabhāvo na sa vidyate ॥ 20 ॥

yena yena vikalpena yad yad vastu vikalpyate |

parikalpita evāsau svabhāvo na sa vidyate ||20||double check first line

परतन्त्रस्वभावस्तु विकल्पः प्रत्ययोद्भवः ।
निष्पन्नस्तस्य पूर्वेण सदा रहितता तु या ॥ २१ ॥

paratantrasvabhāvastu vikalpaḥ pratyayodbhavaḥ ।
niṣpannastasya pūrveṇa sadā rahitatā tu yā ॥ 21 ॥

अत एव स नैवान्यो नानन्यः परतन्त्रतः ।
अनित्यतादिवद्‌ वाच्यो नादृष्टे ऽस्मिन्‌ स दृश्यते ॥ २२ ॥

ata eva sa naivānyo nānanyaḥ paratantrataḥ ।
anityatādivad vācyo nādṛṣṭe 'smin sa dṛśyate ॥ 22 ॥

त्रिविधस्य स्वभावस्य त्रिविधां निःस्वभावताम् ।
संधाय सर्वधर्माणां देशिता निःस्वभावता ॥ २३ ॥

trividhasya svabhāvasya trividhāṁ niḥsvabhāvatām ।
saṁdhāya sarvadharmāṇāṁ deśitā niḥsvabhāvatā ॥ 23 ॥

प्रथमो लक्षणेनैव निःस्वभावो ऽपरः पुनः ।
न स्वयं भाव एतस्येत्यपरा निः स्वभावता ॥ २४ ॥

prathamo lakṣaṇenaiva niḥsvabhāvo 'paraḥ punaḥ ।
na svayaṁ bhāva etasyetyaparā niḥ svabhāvatā ॥ 24 ॥

prathamo lakṣaṇenaiva niḥsvabhāvo 'paraḥ punaḥ |

na svayaṁbhāva etasyety aparā niḥsvabhāvatā ||24||double check

धर्माणां परमार्थश्च स यतस्तथतापि सः ।
सर्वकालं तथाभावात्‌ सैव विज्ञप्तिमात्रता ॥ २५॥

dharmāṇāṁ paramārthaśca sa yatastathatāpi saḥ ।
sarvakālaṁ tathābhāvāt saiva vijñaptimātratā ॥ 25 ॥

dharmāṇāṁ paramārthaś ca sa yatastathatā'pi saḥ |

sarvakālaṁ tathābhāvāt saiva vijñaptimātratā ||25||double check

यावद्विज्ञप्तिमात्रत्वे विज्ञानं नावतिष्ठते ।
ग्राहद्वयस्यानुशयस्तावन्न विनिवर्तते ॥ २६ ॥

yāvadvijñaptimātratve vijñānaṁ nāvatiṣṭhate ।
grāhadvayasyānuśayastāvanna vinivartate ॥ 26 ॥

yāvad vijñaptimātratve vijñānaṁ nāvatiṣṭhati |

grāhadvayasyānuśayastāvanna vinivartate ||26||double check

विज्ञप्तिमात्रमेवेदमित्यपि ह्युपलम्भतः ।
स्थापयन्नग्रतः किंचित्‌ तन्मात्रे नावतिष्ठते ॥ २७ ॥

vijñaptimātramevedamityapi hyupalambhataḥ ।
sthāpayannagrataḥ kiṁcit tanmātre nāvatiṣṭhate ॥ 27 ॥

vijñaptimātram evedamityapi hyupalambhataḥ |

sthāpayannagrataḥ kiñcit tanmātre nāvatiṣṭhate ||27||double check

यदालम्बनं विज्ञानं नैवोपलभते तदा ।
स्थितं विज्ञानमात्रत्वे ग्राह्याभावे तदग्रहात् ॥ २८ ॥

yadālambanaṁ vijñānaṁ naivopalabhate tadā ।
sthitaṁ vijñānamātratve grāhyābhāve tadagrahāt ॥ 28 ॥

yadālambanaṁ jñānaṁ naivopalabhate tadā |

sthitaṁ vijñānamātratve grāhyābhāve tadagrahāt ||28||double check

अचित्तो ऽनुपलम्भो ऽसौ ज्ञानं लोकोत्तरं च तत् ।
आश्रयस्य परावृत्तिर्द्विधा दौष्ठुल्यहानितः ॥ २९ ॥

acitto 'nupalambho 'sau jñānaṁ lokottaraṁ ca tat ।
āśrayasya parāvṛttirdvidhā dauṣṭhulyahānitaḥ ॥ 29 ॥

स एवानास्रवो धातुरचिन्त्यः कुशलो ध्रुवः ।
सुखो विमुक्तिकायो ऽसौ धर्माख्यो ऽयं महामुनेः॥ ३० ॥

sa evānāsravo dhāturacintyaḥ kuśalo dhruvaḥ ।
sukho vimuktikāyo 'sau dharmākhyo 'yaṁ mahāmuneḥ ॥ 30 ॥

sa evānāsravo dhātur acintyaḥ kuśalo dhruvaḥ |

sukho vimuktikāyo 'sau dharmākhyo' yaṁ mahāmuneḥ ||30||double check

॥ triṁśikāvijñaptikārikāḥ samāptāḥ ॥

॥ kṛtiriyamācāryavasubandhoḥ ॥